आयआयटी मुंबईमधील साहिलच्या दुर्दैवी आत्महत्येचा विषय केवळ जातिभेदापुरता मर्यादित नसून, त्याहून कितीतरी पट मोठा आहे. राजकीय वादांच्या गदारोळात अनेकदा भरडले जाणारे समाजातील गंभीर आणि खोलवर रुजलेले प्रश्न या घटनेमुळे समोर आले आहेत. अशा संवेदनशील घटनांचे राजकीय भांडवल केले जाते, तेव्हा त्यामागील मूळ आणि मुख्य मुद्दे बाजूला पडतात.

गेल्या काही वर्षांत आपल्या देशातील प्रमुख आणि नामांकित संस्थांचे दर्जात्मक निकष आणि मूळ तत्त्वे खालावली आहेत, याबद्दल चिंता व्यक्त केली जात आहे. परंतु, केवळ राजकीय टीकेपुरते मर्यादित न राहता, आपण एका सामाजिक दृष्टिकोनातून विचार केला पाहिजे की, आपण आपल्या या प्रतिष्ठित संस्थांचा दर्जा असा घसरू का दिला?

    प्राध्यापकांनी विद्यार्थ्यांनी केलेल्या चुकीच्या किंवा चुकीच्या मार्गदर्शनावर समुपदेशन कसे करावे, याची जबाबदारी निश्चितपणे स्वीकारली पाहिजे. सर्व विश्वासार्ह माहितीनुसार, आयआयटी मुंबईचे प्रा. दुल्ला हे त्यांच्या शैक्षणिक कामगिरीसोबतच एक संवेदनशील, सहानुभूतीशील आणि विद्यार्थ्यांची काळजी घेणारे प्राध्यापक म्हणून ओळखले जातात. संवेदनशील विद्यार्थी घटनांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी त्यांनी विविध अभ्यासक्रम आणि प्रशिक्षण सत्रांमध्ये भाग घेतल्याचेही समजते.

         परंतु सामाजिक किंवा राजकीय दबावामुळे का होईना, साहिलने परीक्षा गृहात कथितरीत्या कॉपी केल्याचे दर्शवणारे सीसीटीव्ही फुटेज मीडियामध्ये उघड करणे किंवा लीक करणे पूर्णपणे अयोग्य आहे. एखाद्या शैक्षणिक चुकीबद्दल विद्यार्थ्याला सार्वजनिकरीत्या अपमानित करणे चुकीचे आहे. त्याच वेळी, विद्यार्थ्यांमधील नैतिक मूल्यांचे संगोपन करताना, त्यांच्याकडून झालेल्या चुकीला क्षमा न करता येणारा गुन्हा मानणे समाजाने थांबवले पाहिजे.

तसेच, एखाद्या प्राध्यापकाला गुन्हेगार ठरवून किंवा त्यांची प्रतिमा डागाळून काहीही साध्य होणार नाही. त्याऐवजी, प्राध्यापकांना समुपदेशन आणि संवेदनशीलतेच्या प्रशिक्षणासाठी सुट्टीवर पाठवल्यास ते अधिक सहानुभूतीशील आणि प्रभावी शिक्षक बनू शकतील. मीडियाद्वारे प्राध्यापकांना अशा प्रकारे लक्ष्य केल्यास शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांमधील दुरावा अधिकच वाढेल. असेच सुरू राहिल्यास, आयआयटी आणि आयआयएमसारख्या संस्थांमधील शिक्षक विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन आणि मदत करण्यासाठी अतिरिक्त प्रयत्न करणे सोडून देतील.

        दुसरा एक महत्त्वाचा पैलू जो आपण अनेकदा दुर्लक्षित करतो, तो म्हणजे पालक, पालकवर्ग, नातेवाईक आणि मित्रांकडून येणारा सामाजिक आणि मित्रांचा  प्रचंड दबाव. आयआयटी आणि आयआयएमसारख्या संस्थांमध्ये कोणत्याही परिस्थितीत यश मिळवलेच पाहिजे, या सामाजिक दबावामुळे विद्यार्थ्यांवर प्रचंड मानसिक ताण निर्माण होतो. राजकीय चिखलफेकीत ही खरी परिस्थिती पूर्णपणे झाकली जाते.

       सामाजिक व्यवस्थेत जातिभेद हा एक महत्त्वाचा घटक असला, तरी तो एकमेव घटक नाही. स्पर्धात्मकतेची जीवघेणी शर्यत, सामाजिक प्रतिष्ठेचा हट्ट आणि एकमेकांपेक्षा पुढे जाण्याची स्पर्धा ही आपल्या समाजातील कटू सत्ये आहेत. आयआयटीमध्ये प्रवेश मिळवण्याच्या दबावाला अनेक विद्यार्थी बळी पडतात आणि त्यातही द्वितीय व तृतीय श्रेणी शहरांतून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी तिथले सांस्कृतिक वातावरण धक्कादायक ठरू शकते.

न्यायालय आणि कायदेशीर प्रणाली या मानसिक आरोग्य आणि संस्थात्मक संकटावर तोडगा काढू शकत नाहीत. अशा शोकांतिका समूळ नष्ट करण्यासाठी आपल्याला अधिक संवेदनशीलतेची गरज आहे. तसेच, केवळ विद्यार्थ्यांचेच नव्हे, तर पालक आणि शिक्षकांचेही योग्य समुपदेशन करणाऱ्या आधुनिक  शिक्षण पद्धतीची गरज आहे.

     शिक्षणाची व्याख्या केवळ “विद्यार्थी आणि शिक्षक” एवढ्यापुरती मर्यादित ठेवणे हा अत्यंत संकुचित दृष्टिकोन आहे. दिवंगत डॉ. श्रीनाथ कळबाग यांच्या शैक्षणिक तत्त्वज्ञानानुसार, शिक्षण संस्था ही एका ‘ट्रायपॉड’ सारखी असते. तिचा एक पाय म्हणजे शिक्षक, दुसरा पाय म्हणजे विद्यार्थी आणि तिसरा पाय म्हणजे पालक व समाज. परंतु आज दुर्दैवाने, पालक आणि समाजाची भूमिका केवळ शिक्षणाची फी भरण्यापुरतीच मर्यादित उरली आहे.