
दिवाळीच्या हंगामात कोकणात उतरलेली पर्यटकांची रेकॉर्ड ब्रेक गर्दी आता हळूहळू ओसरू लागली आहे. कोकणातील रस्ते, किनाऱ्यांवर आणि वाड्या-वस्त्यांवर काही दिवस टिकलेला तो उत्साहाचा माहोल आता एका शांत आणि प्रसन्न लयीत स्थिरावतोय. पर्यटकांचे हे लोंढे मागे फिरल्यानंतर हा काळ आपल्याला एका नव्या बदलाचा वेध घेण्याची संधी देतो.
आज जगभरात पर्यटनाची व्याख्या वेगाने बदलू लागली आहे. केवळ चार प्रेक्षणीय स्थळे बघून, गर्दीत फोटो काढून परतणे म्हणजे पर्यटन नव्हे, हे आता हळूहळू प्रवाशांच्या लक्षात येऊ लागले आहे. शहरी जीवनाच्या दगदगीतून आणि सततच्या धावपळीतून निवांत क्षण शोधण्यासाठी लोक अशा ठिकाणी जाऊ इच्छितात जिथे मनाला शांती मिळेल आणि निसर्गाशी थेट नाळ जोडली जाईल. यालाच आपण ‘अनुभवात्मक पर्यटन’ किंवा ‘स्लो टुरिझम’ म्हणतो. कोकणासाठी ही कोणतीही नवीन संकल्पना नाही, पण आजच्या डिजिटल युगात तिचे महत्त्व अधिकच सुखद ठरत आहे. याचे अत्यंत सुंदर आणि प्रेरणादायी प्रयोग आज आपल्याच भागात प्रत्यक्षात उतरताना दिसत आहेत.
वेंगुर्ला तालुक्यातील तुळस गावचे ‘रानमाणूस’ म्हणून ओळखले जाणारे प्रसाद गावडे असोत किंवा रत्नागिरी जिल्ह्यातील नरवण गावामध्ये आशुतोष जोशी यांनी सुरू केलेले डिजिटल डिटॉक्सचे प्रयोग असोत, हे सारे याच नव्या आणि सकारात्मक बदलाची चाहूल देतात. शहरांमधून येणाऱ्या लोकांना केवळ चार भिंतींमधली खोली देण्याऐवजी हे तरुण त्यांना थेट जंगलाची, रानांची आणि मातीची ओळख करून देत आहेत. हातातला मोबाईल बाजूला ठेवून, वायफायच्या जंजाळातून बाहेर पडून थेट वाऱ्याची झुळूक अनुभवायची, झाडांच्या सावलीत बसून पक्षांचे गोड आवाज ऐकायचे आणि रानातल्या पाऊलवाटांनी भटकत राहणे, असा हा निखळ आणि सुखावणारा अनुभव आहे. इथे येणारा पर्यटक इंटरनेटच्या पडद्यापासून दूर जाऊन स्वतःच्या अंतर्मनाशी आणि निसर्गाशी सहजतेने जोडला जातो.
अशा प्रकारच्या पर्यटनामुळे आपल्या कोकणातील रिकाम्या असणाऱ्या घरांना एक अत्यंत सार्थ आणि सुंदर असा नवा जीव मिळू शकतो. कोकणात आज अनेक गावांमध्ये मोठी चिरेबंदी आणि कौलारू घरे आहेत, जी वर्षभरातले बहुतांश महिने बंद असतात. शहरात स्थायिक झालेली पुढची पिढी अशा सणासुदीला किंवा सुट्ट्यांमध्ये आवर्जून गावी येते आणि पुन्हा आपल्या कामात रमते. हीच घरे जर कोणत्याही मोठ्या व्यावसायिक गुंतागुंतीशिवाय, जशी आहेत तशीच ठेवून ‘कम्युनिटी होमस्टे’ म्हणून खुली केली, तर गावाला एक वेगळाच आणि सजीव आर्थिक आधार मिळू शकतो. बऱ्याच पर्यटकांनाही हॉटेल्सच्या वातावरणापेक्षा चुलीवरचे अस्सल जेवण, तांदळाची भाकरी आणि मातीचा सुगंध अधिक भुरळ घालतो.
या साऱ्या प्रवासात शासनानेही काही पूरक गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करायला हवे. सिमेंटचे रस्ते किंवा अवाढव्य बांधकामांना भरघोस निधी देत असतानाच, निसर्गपूरक उपक्रमांना, पारंपरिक घरांच्या संवर्धनाला आणि स्थानिक तरुणांच्या या अभिनव स्टार्टअप्सना आर्थिक पाठबळ द्यायला हवे. स्थानिकांना या माध्यमातून योग्य ते प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन मिळाल्यास ते या शाश्वत पर्यटनाचे खऱ्या अर्थाने ब्रँड अम्बेसिडर बनू शकतात. अर्थात, यात स्थानिकांनीही परस्परांच्या साथीने काही गोष्टींची आवर्जून काळजी घ्यायला हवी. गोव्यासारखी अवाजवी व्यावसायिक गर्दी किंवा अनिर्बंध काँक्रिटीकरण आपल्या गावात येऊ देणे आपणच टाळले पाहिजे. निसर्गाची हानी होईल किंवा गावातील मूळ शांतता ढळेल असे कोणतेही वारे आपल्या पाऊलवाटांवरून वाहू नयेत, याची दक्षता गावकऱ्यांनी प्रेमाने आणि आपुलकीने घ्यायची असते. आपली भाषा, आपली संस्कृती आणि आपली साधी जीवनशैली हीच आपली खरी ताकद आहे, जी आपल्याला या माध्यमातून जगासमोर मांडायची आहे. एक निसर्गाची शांत लय आहे, जी आपल्याला एका नव्या आणि अर्थपूर्ण प्रवासाची साद घालते.
आपल्याला गोव्यासारखा घाईगडबडीचा आणि उद्ध्वस्त झालेला मास टुरिझम नको आहे, तर प्रसाद गावडे आणि आशुतोष जोशींसारख्या तरुणांनी दाखवलेला निसर्गपूरक, शांत आणि आनंदाचा मार्ग हवा आहे. निसर्गाला न दुखावता, मातीशी प्रामाणिक राहून जर आपण अशी पावले उचलली, तर आपली ही रिकामी घरे पुन्हा एकदा जगासाठी ‘शांततेचे आणि आनंदाचे हक्काचे व्यासपीठ’ बनतील.
